ESS aslında neyi ölçer: yorgunluk değil, uykuya dalma eğilimi
Epworth Uykululuk Ölçeği, kişiden son dönemdeki genel yaşam biçimini esas alarak, çoğu edilgen olan sekiz gündelik durumda uykuya dalma —yalnızca yorgun ya da bitkin hissetme değil, gerçekten uyuyakalma— yönündeki olağan olasılığını 0 ile 3 arasında derecelendirmesini ister. Bu ayrım önemlidir: yorgunluk (öznel bir enerji düşüklüğü ya da bitkinlik duygusu) ile uykululuk (uykuya dalmaya yönelik nesnel bir eğilim) uyku tıbbında birbiriyle ilişkili ama farklı kavramlardır; ESS özellikle ikincisini hedefler.
ESS tek bir günü değil, son döneme yayılan genel bir eğilimi sorduğu için, alışılmadık tek bir gecenin etkisini değil istikrarlı bir örüntüyü yakalamayı amaçlar. Bir kişi, edilgen durumlarda uykuya dalma eğilimi yüksek olmadan da yorgun hissedebilir; buna karşılık kendini yorgun olarak tanımlamayan biri, okuma ya da televizyon izleme gibi sakin etkinlikler sırasında düzenli olarak uyuyakalıyorsa yine de yüksek puan alabilir.
Johns 1991 ölçeği nasıl geliştirdi ve geçerledi?
ESS, Avustralya'nın Melbourne kentindeki Epworth Hastanesi'nde uyku hekimi olan Dr. Murray Johns tarafından geliştirildi ve 1991'de Sleep dergisinde “A new method for measuring daytime sleepiness: the Epworth sleepiness scale” başlığıyla yayımlandı. Johns'un 1992 tarihli izleyen makalesi, ölçeğin güvenilirliğini ve faktör yapısını inceledi. İlk yayımından bu yana ESS pek çok dile çevrildi ve geçerlendi; dünya genelinde uyku tıbbında en yaygın kullanılan öz bildirimli uykululuk anketlerinden biri hâline geldi.
Sekiz madde şu durumlarda uyuklama olasılığını sorar: oturup okurken, televizyon izlerken, halka açık bir yerde hareketsiz otururken, bir arabada ara vermeden bir saat boyunca yolcu olarak giderken, öğleden sonra dinlenmek üzere uzanırken, oturup biriyle konuşurken, alkolsüz bir öğle yemeğinin ardından sessizce otururken ve trafikte birkaç dakika duran bir arabada. Her madde 0 (asla uyuklamam) ile 3 (yüksek uyuklama olasılığı) arasında puanlanır; sekiz puan toplanarak 0 ile 24 arasında bir toplam elde edilir ve hiçbir duruma ayrıca bir ağırlık verilmez.
Yayımlanmış ESS puan aralıkları
Aşağıdaki tablo, uyku tıbbı taramasında yaygın biçimde kullanıldığı hâliyle toplam ESS puanına ilişkin yayımlanmış yorumlama aralıklarını gösterir. Bu aralıklar, ölçeğin toplam puan bantları için yayımlanmış yönlendirmesini tarif eder; resmî bir tanı sınıflaması değildir.
| ESS puanı | Yayımlanmış yorum |
|---|---|
| 0–7 | Anormal düzeyde uykulu olma olasılığı düşük |
| 8–9 | Ortalama düzeyde gündüz uykululuğu |
| 10–15 | Gündüz aşırı uykululuk — tıbbi görüş almayı değerlendirin |
| 16–24 | Ağır gündüz aşırı uykululuk — tıbbi görüş alınması önerilir |
ESS neden tanı değil, bir tarama aracıdır?
ESS, edilgen durumlarda uyuklamaya yönelik genel bir eğilimi ölçer; bu eğilimin neden yüksek olduğunu belirlemez. Yüksek bir puan pek çok farklı nedenden kaynaklanabilir: basit uyku yoksunluğundan, düzensiz bir programdan ya da vardiyalı çalışmadan, ilaç ve alkol etkilerine, obstrüktif uyku apnesi veya narkolepsi gibi altta yatan uyku bozukluklarına dek uzanan geniş bir yelpaze söz konusudur. Anketin kendisi bu olasılıkları birbirinden ayırt edemez.
Klinisyenler ESS puanını; ayrıntılı bir klinik öykü, fizik muayene ve uygun olduğunda polisomnografi (gece boyu uyku tetkiki) gibi nesnel testlerle birlikte, yalnızca bir girdi olarak kullanır. Uyku tıbbı yönlendirmelerinin ESS'yi tutarlı biçimde bir tarama yardımcısı olarak çerçevelemesinin nedeni budur: daha ileri incelemeye değer bir örüntüyü işaret etmekte yararlıdır, ancak herhangi bir durumu tek başına doğrulamaya ya da dışlamaya yetmez.
Yüksek puan ve olası uyku apnesi: ne zaman hekime başvurmalı?
ESS; uykuda solunumun tekrar tekrar durup yeniden başladığı, uykuyu parçalayan ve çoğu kez gündüz aşırı uykululuğa yol açan obstrüktif uyku apnesi (OUA) değerlendirmesinden önce ya da onunla birlikte, sıkça bir ilk tarama adımı olarak kullanılır. American Academy of Sleep Medicine'in erişkin OUA'da tanısal test konusundaki 2017 tarihli klinik uygulama kılavuzu, ESS gibi öznel uykululuk ölçütlerini OUA için tek başına bir tanı testi olarak değil, daha geniş bir klinik değerlendirmenin parçası olarak ele alır.
Puanı yayımlanmış aşırı (10–15) ya da ağır (16–24) aralığa düşen veya gündüz uykululuk düzeyinden başka bir nedenle kaygı duyan herkesin —özellikle yüksek sesli horlama, uykuda tanık olunan solunum duraklamaları ya da sabah baş ağrısı gibi belirtiler eşlik ediyorsa— sonucu bir hekimle konuşması önerilir. Sürekli yüksek seyreden bir puan, anketten yola çıkarak belirli bir uyku bozukluğuna kendi kendine tanı koymak için değil, klinik bir değerlendirme aramak için bir gerekçedir.
ESS'yi uygulamada kullanmak
Ölçeği kullanmak için kişi, sekiz durumun her birini son dönemdeki olağan uyuklama olasılığına göre derecelendirir; yakın zamanda bizzat karşılaşmadığı durumlar için de o durumun kendisini büyük olasılıkla nasıl etkileyeceğini hayal ederek puan verir. Ardından sekiz puan toplanır ve 24 üzerinden bir toplam elde edilir. Ölçek tek bir günü değil son dönemdeki genel bir örüntüyü yansıttığı için, iyi ya da kötü, alışılmadık tek bir geceye dayanarak puanlama yapmak temsil gücü olan bir sonuç vermez.
Sıkça Sorulan Sorular
Epworth Uykululuk Ölçeği aslında neyi ölçer?
ESS, kişinin son dönemdeki olağan yaşam biçimini esas alarak, çoğu edilgen olan sekiz gündelik durumda uykuya dalma —yalnızca yorgun hissetme değil, gerçekten uyuyakalma— yönündeki genel olasılığını ölçer. Özellikle uykululuğu (uykuya dalmaya yönelik nesnel eğilimi) hedefler; bu da genel yorgunluk ya da bitkinlikten daha dar ve farklı bir kavramdır.
Epworth Uykululuk Ölçeği'ni kim, ne zaman geliştirdi?
ESS, Avustralya'nın Melbourne kentindeki Epworth Hastanesi'nde uyku hekimi olan Dr. Murray Johns tarafından geliştirildi ve 1991'de Sleep dergisinde yayımlandı. 1992 tarihli izleyen bir makale, ölçeğin güvenilirliğini ve faktör yapısını inceledi. Ölçek o tarihten bu yana pek çok dile çevrildi ve geçerlendi; uyku tıbbında bir tarama anketi olarak yaygın biçimde kullanılır.
Epworth Uykululuk Ölçeği bir tanı testi midir?
Hayır. ESS, uyuklamaya yönelik genel bir eğilim için geçerlenmiş bir tarama anketidir; belirli bir duruma yönelik bir tanı testi değildir. Yüksek uykululuğun nedenini tek başına belirleyemez; bu neden basit uyku yoksunluğundan obstrüktif uyku apnesi ya da narkolepsi gibi durumlara dek uzanabilir. Klinisyenler puanı, ayrıntılı bir klinik öykü ve uygun olduğunda nesnel testlerle birlikte değerlendirir.
Epworth puanı uyku apnesine işaret edebilir mi?
Gündüz aşırı uykululuk bu durumun yaygın bir belirtisi olduğu için ESS, obstrüktif uyku apnesi (OUA) değerlendirmesinden önce ya da onunla birlikte sıkça bir ilk tarama adımı olarak kullanılır. Ancak ESS tek başına OUA tanısı koymaz; American Academy of Sleep Medicine'in 2017 tarihli kılavuzu, ESS gibi öznel uykululuk ölçütlerini daha geniş bir klinik değerlendirmenin bir parçası olarak ele alır. OUA tanısı tipik olarak, çoğu kez gece boyu bir uyku tetkiki dâhil, ileri değerlendirme gerektirir.
Normal bir Epworth Uykululuk Ölçeği puanı nedir?
Yayımlanmış yorumda 0 ile 7 arasındaki toplam puan, anormal gündüz uykululuğunu yansıtma olasılığı düşük olarak; 8 ile 9 arası ise ortalama düzeyde gündüz uykululuğu olarak tarif edilir. 10 ile 15 arası puanlar yayımlanmış “aşırı”, 16 ile 24 arası puanlar ise “ağır” aralığa girer; ölçeğin yönlendirmesi her iki durumun da tıbbi görüş almayı değerlendirmek için bir neden olduğunu belirtir.
Epworth puanım aşırı ya da ağır aralıktaysa ne yapmalıyım?
10 ve üzerindeki bir puan, bir hekimle konuşmaya değer bir işarettir; hekim bu puanı tıbbi öykünüz, uyku alışkanlıklarınız ve uygunsa gece boyu uyku tetkiki gibi ileri incelemelerle birlikte değerlendirebilir. ESS bir tarama yardımcısıdır, tanı değildir: yüksek bir puan tek başına herhangi bir durumu doğrulamaz, ancak kendi kendine tanı koymak yerine klinik bir değerlendirme aramak için makul bir gerekçedir.
Kaynaklar
- Johns MW. A new method for measuring daytime sleepiness: the Epworth sleepiness scale. Sleep 1991; 14(6): 540–545.
- Johns MW. Reliability and factor analysis of the Epworth Sleepiness Scale. Sleep 1992; 15(4): 376–381.
- Kapur VK, Auckley DH, Chowdhuri S, et al. Clinical practice guideline for diagnostic testing for adult obstructive sleep apnea: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. Journal of Clinical Sleep Medicine 2017; 13(3): 479–504.
- Johns MW. About the Epworth Sleepiness Scale. epworthsleepinessscale.com.